Koninklijke Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis

Rediscovered – ongehoorde pianomuziek van Gerhard en Karel Hamm

Rediscovered – ongehoorde pianomuziek van Gerhard en Karel Hamm

 

Frank Hougee (1972) is musicoloog, freelance recensent en schrijver. Zijn interesse gaat uit naar uiteenlopende onderwerpen van de (Nederlandse) muziekgeschiedenis. Het KVNM-bestuur heeft hem dit voorjaar benaderd mee te schrijven aan het blog op de website. Deze keer aandacht voor de onbekende componisten Gerhard en Karel Hamm.

 

Wie regelmatig NPO Radio4 luistert en berichten op social media heeft gevolgd, heeft er de afgelopen maanden meermaals voorproefjes van mogen smaken: de cd Rediscovered van de Nederlandse pianist Camiel Boomsma met pianowerken van de Duits-Nederlandse componist Gerhard Hamm en zijn zoon Karel Hamm, die Challenge Records op vrijdag 4 juni 2021 officieel presenteerde. Camiel Boomsma heeft bewust zijn nieuwste album vóór de release al onder de aandacht gebracht: de erop vastgelegde muziek is letterlijk een unieke herontdekking. Tot voor kort waren deze stukken volkomen onbekend, nooit eerder zijn ze opgenomen. Wie iets over Gerhard en Karel Hamm opzoekt, vindt vrijwel niets. Hieronder geef ik aan de hand van momenteel beschikbare gegevens wat korte schetsen. Wie waren zij en hoe is de cd van Camiel Boomsma tot stand gekomen?

 

Gerhard Hamm en Karel Hamm

Gerhard Hamm was, zoals vele in Nederland actieve musici en componisten in de negentiende eeuw van Duitse komaf. Zijn naam is een van de talrijke die in publicaties slechts in opsommingen, meestal tegen de achtergrond van een bepaalde periode, voorkomen. Eduard Reeser (1986) vermeldt in zijn boek Een eeuw Nederlandse muziek 1815-1915 op pagina 106 “… in Venlo G.J.K. Hamm …” tussen een twaalftal namen van Duitse tijdgenoten die in en rond verschillende Nederlandse steden een rol in het lokale muziekleven hebben gespeeld. Een veel voorkomend verschijnsel van dergelijke verhalende (muziek)geschiedenis: een onderzoeker komt namen tegen en noemt ze, maar vaak ontbrak ruimte, tijd of mogelijkheid er dieper onderzoek naar te doen en er een uitgebreidere beschrijving van te geven. Op dit moment is naast enkele alinea’s op Wikipedia iets uitgebreidere informatie op de website www.hamm.nu beschikbaar; waaronder krantenartikelen met biografische gegevens en overzichten met composities van Gerhard en Karel Hamm.

 

Gerhard Hamm werd op 9 januari 1835 te Trier (in het toenmalige Pruissen) geboren. Van zijn vader Johann Baptist ontving hij zijn eerste muzikale vorming. Gerhard vervolgde zijn opleiding aan de Dornmusikschule te Trier, waar hij voornamelijk viool leerde spelen. In het Luxemburgse Echternach vond hij zijn eerste betrekkingen als organist en muziekdocent. In 1860 vestigde hij zich voorgoed te Venlo. Gedurende de daaropvolgende veertig jaar speelde Gerhard Hamm een opvallende rol in het plaatselijke muziekleven. Hij nam de muzikale leiding van diverse muziekgezelschappen op zich, waarvan hij er een aantal zelf oprichtte. Hij was muziekdocent aan de Venlose Rijksnormaalschool, corresponderend lid van de Nederlandsche Toonkunstenaars Vereniging en schreef diverse artikelen voor de muziektijdschriften Caecilia, Muziekbode en Neue Musikzeitung.

 

Hoewel Gerhard Hamm vooral in het vioolspel was geschoold en orgel speelde, was hij daarnaast een begenadigd pianist. Van zijn circa vijfhonderd composities is een groot deel vocaal, waaronder grote en kleine koorwerken, liederen en duetten. Zijn oeuvre omvat daarnaast instrumentale muziek voor solo-instrumenten, diverse kleine bezettingen en werken voor symfonie- en harmonieorkesten. In 1875 huwde Gerhard Hamm de destijds eenentwintigjarige Maria Elisabeth Hubertine van Daelen. Zij kregen zes kinderen van wie oudste zoon Karel ook enige naam in de muziek maakte. Op 26 september 1904 stierf Gerhard Hamm ten gevolge van een langdurige astma-aandoening. Het muziekleven van de zuidelijke Nederlanden in de tweede helft van de negentiende eeuw is mede dankzij zijn actieve inzet tot grote bloei gekomen.

 

Karel Hamm (Venlo, 21 mei 1876 – aldaar, 6 mei 1937) kreeg zijn eerste muziekonderricht van zijn vader Gerhard. Karel Hamm vervolgde tussen 1898 en 1902 zijn studie, voornamelijk piano, aan het Conservatorium van Keulen. In Venlo trad hij in de voetsporen van zijn vader met de directie van de Venlose muziekvereniging Philharmonie Venlo/Venlose Concertvereniging, een liedertafel en het Gemengd Koor Venlo dat zijn vader in 1871 had opgericht. Buiten Venlo had hij de muzikale leiding van buurtverenigingen Männdergesangverein en Gemischtes Chor in Lobberich, en het orkest Mignon uit Tegelen. Karel Hamm was oprichter en voor bepaalde tijd directeur van muziekscholen in Venlo en Eindhoven. In 1933 stelde Karel Hamm een overzicht van zijn vaders composities op. Een deel is uitgegeven, maar het meeste ervan is manuscript. Het Nederlands Muziek Instituut beheert het archief met composities van Karel Hamm. Van zijn oeuvre van ruim driehonderdvijftig werken is zo goed als alles slechts in manuscript overgeleverd.

 

Inmiddels is er verder onderzoek naar Gerhard Hamm gedaan: Margaretha Clement heeft onder de titel Gerhard Hamm (1835-1904): An allround musician who fell into oblivion een scriptie geschreven waarvan publicatie via de KVNM voor volgend jaar is gepland.

 

Hamm klinkt weer

De cd Rediscovered - Bagatellen and Clavierstücke met pianomuziek van vader en zoon Hamm was er zonder speling van het lot waarschijnlijk nooit gekomen. In 2020 kreeg Camiel Boomsma na afloop van een recital in Dordrecht in de solistenkamer bezoek van Carl Hamm, een directe nazaat van Gerhard en Karel. Carl Hamm - samensteller van de website www.hamm.nu - heeft jarenlang gegevens over zijn familieleden verzameld en manuscript heeft laten uitwerken. Hij overhandigde Camiel een stapel partituren met het verzoek deze thuis door te spelen en te bekijken wat hij ermee kon. De fijngevoeligheid en verhalende kracht van de stukken waren opvallend en raakten Camiel Boomsma, hetgeen hem op het idee bracht deze pianowerkjes tijdens toekomstige recitals te gaan spelen en op cd te zetten.

 

De hier gespeelde selectie uit composities van vader en zoon Hamm staat - ook gezien de titels - in de traditie van het korte pianostuk. In de verte doen zij aan Lieder ohne Worte van Felix Mendelssohn Bartholdy denken, of wellicht het meest aan poëtische vertellingen in de geest van Robert Schumann. Gerhard en Karel Hamm hebben deze pianowerkjes een eigen gezicht weten te geven; misschien geen grootse of technisch moeilijke, maar absoluut waardevolle muzikale gedichtjes. Camiel Boomsma speelt ze met veel diepgang, zeggingskracht en een fraai toucher. Akoestisch waan je je in een huiskamer, de plaats waar deze muziek in de eerste plaats voor is bedoeld. De keuze voor een rechtsnarige Maene-vleugel (2017) zet deze registratie in een passend perspectief: eigentijdse pianotechniek gebaseerd op negentiende-eeuwse klankrijkdom.

 

 

Met Rediscovered worden terecht deuren naar onbekende kamers van de vaderlandse muziekgeschiedenis geopend. Natuurlijk is deze cd via Spotify te streamen, maar ik kan iedere geïnteresseerde vanwege de hoge kwaliteit ervan aanraden een fysiek exemplaar van dit album aan te schaffen. Het loont ook de moeite een kijkje op de website van de VPRO te nemen en Camiel Boomsma te horen en zien spelen (Yamaha-vleugel). De opnames zijn voor Vrije Geluiden in het Kröller-Müller Museum gemaakt.

 

 

Met dank aan:

Camiel Boomsma, Carl Hamm, Margaretha Clement, Emanuel Overbeeke en Challenge Records voor het beschikbaar stellen van de cd.

 

Geraadpleegde bronnen:

Gerhard Hamm. (2021). In Wikipedia. Geraadpleegd op 18 juni 2021, van https://nl.wikipedia.org/wiki/Gerhard_Hamm

Karel Hamm. (2021). In Wikipedia. Geraadpleegd op 18 juni 2021, van https://nl.wikipedia.org/wiki/Karel_Hamm

Hamm, C. (z.d.) Onbekende muziek: Gerhard en Karel Hamm. In Hamm.nu. Geraadpleegd op 18 juni 2021, van http://hamm.nu/overzicht_muziek_k.htm

Reeser, E. (1986). Een eeuw Nederlandse muziek 1815-1915. Amsterdam: Querido.

 

Door Frank Hougee